همایش روز جهانی صلح در کرج برگزار شد؛

شهروند مسئول و پرسشگر؛ ثمره دیدگاهِ صلح انتقادی

نسترن کیوان پور

اخبار مختلف را در رادیو و تلویزیون می شنویم و می بینیم، روزنامه ها را ورق می زنیم و آن چه در جهان رُخ می دهد از نظر می گذرانیم؛ اتفاقاتی که بیش تر شامل جنگ و خشونت است از جوامعِ ستمگری که انگار هیچ بویی از انسانیت نبُرده اند و هرگز به این موضوع نیاندیشیده اند که اولین قربانی در هر جنگ و خونریزی، کودکانِ معصوم و بی گُناه هستند.

21 سپتامبر مصادف با 30 شهریور به عنوان روز جهانی صلح نام گذاری شده است؛ روزی که هدفش حذف خشونت و جنگ در سطح جهان است؛ روزی که با نمادِ «دُرنا» و داستان ساداکو ساساکی معرفی می شود. اگر داستانش را نمی دانید؛ ساداکو فردی بود که پس از بمباران هیروشیما زنده ماند اما به دلیل قرار گرفتن در معرض تشعشعات اتمی به بیماری لوسمی مبتلا شد و به بیمارستان صلیب سرخ منتقل شد. ساداکو در دوران بیماری، امیدش را از دست نداد. افسانه ‌ای ژاپنی وجود دارد که می ‌گوید اگر هزار دُرنای کاغذی بسازید به آرزوی خود می رسید. ساداکو نیز ساختنِ دُرنا را آغاز کرد اما فقط توانست ۶۴۴ دُرنا بسازد و در فوریه ۱۹۵۵ بر اثر بیماری درگذشت. پس از مرگ او، دوستانش ساختن دُرنای کاغذی را ادامه دادند تا تعداد آن به هزار درنا رسید و سپس در نامه ‌ای به سازمان ملل متحد، این موضوع را شرح دادند و از آن پس دُرنا نماد صلح در جهان شد.

برای بزرگداشت این روزِ مهم، روز گذشته 27 شهریور 1396، دکتر نعمت الله فاضلی و شهره یوسفی مهمان کرج بودند تا در ویژه برنامه روز جهانی صلح با عنوان «تعلیم و تربیت صلح آمیز» به همت سازمان فرهنگی اجتماعی و ورزشی شهرداری کرج و کانون رشد خلاق، سخنرانی کنند. اجرای موسیقی و برپایی نمایشگاه نقاشی صلح کودک در فرهنگسرای کوثر از برنامه های جنبی این روز در کرج بود.

دکتر نعمت الله فاضلی که انسان شناس و نویسنده برجسته کشور است با موضوع «مفهوم فرهنگ صلح» و شهره یوسفی کارشناس ادبیات کودک و آموزش و پرورش پیش دبستان و داور ایرانی جایزه هانس کریستین اندرسن 2016 با موضوع «کتاب های صلح آمیز کودکان و روش های آموزشی صلح آمیز برای کودکان» به ایرادِ سخن پرداختند. در این مراسم هم چنین، دکتر احد رسولی، رحیم خستو و مهراب رجبی نیز حضور داشتند.

گزارشی از این مراسم را در ادامه می خوانید.

دکتر نعمت الله فاضلی، سخنان خود را با تعریفی از صلح، فرهنگ صلح و مسئله‌ صلح در جامعه امروز آغاز کرد و گفت: «در ایران مفهوم صلح از چند منظر قابل بحث است. اول اینکه ما هنوز صلح را در قالبِ یک مفهوم شاعرانه فهم می کنیم. به این معنی که نخبگان فکری و فعالان فرهنگیِ ما عموما رویکرد شاعرانه ای به واژه صلح دارند نه یک مفهوم انتقادی که قرار است در پیشرفت جامعه موثر باشد. موردِ دوم این است که صلح اساسا هنوز در زندگی روزمره ما مانند مفاهیم دیگری چون خوشبختی، عدالت، آزادی و شادی وارد نشده است؛ مفاهیمی که با انسان و ارزش های وجودی انسان ارتباط دارند و در عین حال که عموما تعریف نمی شوند، از صراحت و وضوح برخوردار نیستند. هرچند هنگام تبیینِ این مفاهیم باید با قید تردید آن ها را به کار بُرد به این صورت که آزادی خوب است اما نه هر آزادی‌ ای؛ شادی خوب است اما نه هر شادی ای و غیره .»

او که دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی است، واژه ی صلح را واژه ای لوکس دانست که اغلب، طبقه متوسط فرهنگی با آن سر و کار دارند و عامه مردم این مفهوم جهانی را به طور کامل نمی شناسند.

دکتر فاضلی با بیان اینکه مفهوم صلح یک مفهوم نظری است که ده ها شاخص و مولفه دارد، ادامه داد: «به دلیل پراکندگیِ چالش های صلح، هنوز این واژه نتوانسته است به عنوان یک مفهوم در زبان روزمره و عامه جای خود را باز کند.»

او در بخشی دیگر از سخنان خود از شهر به عنوان بزرگ ترین حافظه جمعی همه ملت ها یاد کرد و گفت: «شهرها از تلویزیون، رادیو، نظام آموزش و پرورش بسیار مهم تر عمل می کنند. آیا شهرهای ما حافظه صلح هستند یا ناصلح؟ آیا طراحی خیابان ها، معماری ما، روابط میان میادین، نحوه تعامل انسان و ماشین در شهر، متضمن مفهوم صلح است یا خیر؟ پاسخ به این پرسش ها مشخص می کند که در شهر، انسان خشونت را تجربه می کند یا نه و آیا انسان به استقبال جنگ می رود یا صلح؟»

فاضلی به اهمیت تداعی ذهنی انسان ها در رویاها، خیال و گفتگوهای درونی شان نیز اشاره کرد و گفت: «مفهوم صلح را می توان نوعی بازاندیشی انتقادی دانست؛ به این ترتیب که هویت، تاریخ و مذهب در ذهن انسان چه چیزی را بازآفرینی و تداعی می کند.»

او مسئله صلح را در ایرانِ معاصر، مسئله حافظه عنوان کرد و ادامه داد: «حافظه ما در 100 سال اخیر حول محور صلح سامان نیافته است. هم نظام آموزشی، هم شهرسازی و هم دانشگاهی ما با معیارهای انتقادی صلح و حافظه صلح، بازاندیشی و نقد نشده است.»

او ستایشِ صرف مفهوم صلح و نگاهِ شاعرانه را مورد انتقاد قرار داد و گفت: «ما در حال حاضر به تجزیه، تحلیل و بینش صلح نیاز داریم. مسئله صلح در ایران شکل گرفته است و به این مفهوم حساس شده ایم اما باید دانش بازاندیشی و نقد حافظه اجتماعی، تاریخی، فرهنگی، آموزشی و علمی جامعه را به این وسیله پیدا کنیم. باید در باره صلح بیاندیشیم و با انتزاعی ترین مفاهیمِ در عین حال خلاقانه، مسئله صلح را درک کنیم و در سطوح دیگر رواج دهیم.»

دکتر فاضلی هم چنین به خشونت در ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه اشاره کرد و گفت: «باید توجه داشت که در رسانه چه چیزی را آموزش می دهیم و فرهنگ سازی می کنیم؟ روزنامه های ما از منظر صلح چه دانش، آگاهی و تفکری به مردم ارائه می دهند؟ آیا روزنامه، رادیو، تلویزیون و به طور کلی رسانه های ما ستم را ستایش می کنند؟ سرکوب را ستایش می کنند؟ تبعیض را ستایش می کنند یا به شهروندان آموزش می دهند که مسئول، خلاق و پرسشگر باشند؟ آیا به شهروندان آموزش می دهند که چه طور منفعلانه پیروی و اطاعت کنند؟ آیا به آن ها می آموزند که هنگام دیدن فیلم یا خواندن اخبار، همه چیز را با معیار صلح ارزیابیِ انتقادی کنند یا خیر؟ این پرسش ها از این منظر اهمیت دارد که در آخر بتوانیم دریابیم که چه جایگاهی در فهم صلح و درک نگاه انتقادیِ آن داریم.»