شاید در گذشته افراد بیشتری به شپش مبتلا می شدند اما الان هم کم نیستند افرادی که شپش دارند. برای اینکه بدانید چطور از این مشکل پیشگیری و آن را درمان کنید این مطلب را پیشنهاد می کنیم.

 شپش چیست؟

شپش سر یک مشکل شایع است. شپش ها حشرات انگلی کوچک و خاکستری رنگی هستند که روی پوست سر انسان زندگی می کنند. طول بدن یک شپش بالغ حدود 3-1 میلی متر است. این حشرات توانایی پرواز یا جهیدن یا نفوذ به درون پوست سر را ندارند ولی شش پای آنها کاملاً برای چسبیدن به موها تکامل یافته است. وجود شپش سر دلیل بر عدم نظافت نیست. هر کسی ممکن است به شپش سر مبتلا شود، فقیر یا غنی. تمیز یا کثیف ولی در بچه های بین 4 تا 11 سال بیشترین شیوع دیده می شود و در دختران بیش از پسران است همچنین در سن شروع مدرسه نیر شایع تر است.شپش سر معمولاً به شکل فرد به فرد و با تماس سر افراد سرایت پیدا می کند. حدود 30 ثانیه طول می کشد که یک شپش از یک سر به سر دیگر انتقال پیدا کند. سرایت از طرق دیگر شیوع کمتری دارد مثل کلاه، شانه یا بالش.نکته اینکه شپش سر از حیوانات قابل سرایت نیست. علامت این عارضه، خارش شدید و بدون علت سر است که بر اثر خارش شدید گاهی اوقات ممکن است عفونت پوستی و زرد زخم ناحیه پشت سر و پشت گوش هم ایجاد شود.

 راه های انتقال شپش

تماس مستقیم افراد سالم با آلوده

تماس غیر مستقیم مانند استفاده از وسایل شخصی آلوده ( لباس ها ، پتو، ملحفه، شانه، برس،حوله کلاه و روسری)

 پیشگیری از شپش

اگر کودک شما مبتلا به شپش شد باید بدانید که بدترین اتفاق عالم برای او رخ نداده است و مهم ترین نکته آن است که در این خصوص والدین ترس بخود راه ندهند و برای در مان اقدام کنند. البته شپش اگر برای مدتی بدون درمان بماند می تواند مشکلاتی برای سلامتی فرد و دیگران ایجاد کند. .پیشگیرى معمولاً با ارتقا بهداشت کل جامعه میسر است، با آگاهى دادن به والدین، آموزگاران و افراد دیگر جامعه مى توان با کنترل هرچه سریعتر موارد مبتلا به کاهش ابتلا سایرین کمک کرد. و در آخر لازم به ذکر مجدد است که شپش سر در هر طبقه اجتماعى و اقتصادى مى تواند دیده شود و رعایت دقیق موازین بهداشتى هرچند بسیار مفید و کمک کننده ولى احتمال ابتلا را منتفى نمى سازد.والدین نباید خود را سرزنش کنند . گر چه بهبود وضعیت بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی تاثیر بسزایی در کاهش آلودگی به شپش داشته است، اما همچنان این انگل گستردگی جهانی دارد. شپش مختص جامعه یا طبقه اجتماعی خاصی نیست. طول مو، جنس ، سن و رنک مو تاثیری در انتقال شپش نداشته ، شامپو کردن معمولی باعث از بین رفتن یا پیشگیری از آن نمی شود.

 چطور درمان می شود؟

شپش بسیار سخت از روی موهای افراد برطرف می شود. راه های بسیاری برای از بین بردن شپش وجود دارد، ولی تنها چند نوع راه وجود دارد که به طور واقعی جواب می دهد.دو بار درمان با فاصله 10-8 روز لازم است اگر چه با درمان نخست شپش های سر و اکثر تخم های آن از بین می روند اما از آن جا که امکان خروج آنها از تخم تا 8 روز بعد وجود دارد بنابر این به فاصله 10-8 روز درمان مجدد انجام شود.تا پیش از آنکه شپش های جدید بالغ شوند و توانایی حرکت پیدا کنند ازبین بروند. تمام موارد تماس احتمالی باید درمان شوند در غیر این صورت احتمال آلودگی مجدد وجود دارد.درآلودگی مجدد دو دوره درمان ( به فاصله 10-8) روز هم لازم است. برای جداکردن رشکها ، استفاده از شانه های دندانه ریز ضروری است.

 سرکه کارساز است؟

1- سرکه را گرم کرده و آن را روی سر خود بمالید. حوله یا کلاهی روی سر خود بگذارید و 30 دقیقه صبر کنید و بعد بشویید.

2- روغن معدنی را با سرکه مخلوط کنید و آن را روی موهای خود بمالید تا شپش هایی که به سختی به موها چسبیده اند جدا شوند. می توانید روغن معدنی را از داروخانه تهیه کنید. این مخلوط شوره سر را هم برطرف می کند.

مخلوط های بالا را هر شب روی سر خود قرار دهید تا شپش ها به طور کامل برطرف شوند. حتی بعد از برطرف شدن کامل شپش، 3 تا 5 روز بعد هم، از این مخلوط برای موهای خود استفاده کنید. به این دلیل که کاملا مطمئن شوید شپش ها دیگر برنمی گردند.

 

شاید در گذشته ابتلا به شپش، اتفاقی حاکی از عدم رعایت بهداشت و دلیلی بر ضعف فرهنگی افراد بود اما امروزه با شیوع گسترده شپش در مدارس و مهدکودک‌های همه مناطق شهری، این اتفاق لزوما چنین معنایی ندارد و به گونه‌ای دیگر تعبیر می‌شود.

«سیناپرس» با این مقدمه نوشت: شپش نوعی انگل خونخوار است که در پوست بدن انسان زندگی می‌کند. شپش‌ها انواع مختلف دارند. بعضی از انواع آنها فقط روی پوست بدن زندگی می‌کنند و بعضی دیگر فقط روی پوست سر. شپش‌هایی که روی پوست سر زندگی می‌کنند، ابعاد بسیار کوچک در حد ۲ تا ۳ میلی‌متر دارند و ترشحاتی که آزاد می‌کنند به شدت باعث ایجاد خارش در سر می‌شود. از آنجا که شپش از خون تغذیه می‌کند، گرمای پوست سر انسان محیط مطلوبی برای ادامه حیات این انگل ست. شپش‌های روی سر، تخم سفیدرنگ خود را به ساقه مو می‌چسبانند که همین یکی از راه‌های تشخیص شپش نیز هست.

ترس از شپش، خطرناک‌تر از خود آن است!

شپش از زمان‌های دور همیشه در ایران وجود داشته است، به‌ویژه در دوره‌هایی که مسائل بهداشتی به درستی رعایت نمی‌شده است. به همین دلیل معمولا در گذشته در مدارس ایران و خصوصا در مقاطع ابتدایی و راهنمایی، مدیران و مسئولان به‌شکل هفتگی موی سر دانش‌آموزان دختر را مورد بررسی قرار می‌داده‌اند و دانش‌آموزان پسر را نیز وادار به تراشیدن موهایشان می‌کرده‌اند.

اما به‌تدریج و با ارتقای سطح بهداشت عمومی در جامعه ایران، آمار بروز ابتلا به این انگل بسیار کمتر و کمتر شد و به همین دلیل توجه‌ها به این مسئله نیز تا حد زیادی کاهش یافت و در سال‌های اخیر دیگر به موضوعی بیگانه و عجیب تغییر شکل داد.

تا جایی که در حال حاضر کارشناسان بهداشت بر این باورند که ابتلا به انگل شپش بیشتر از آنکه یک مسئله بهداشتی باشد، مسئله‌ای فرهنگی است. به این معنی که در اغلب موارد والدین، ظرفیت پذیرش این موضوع را در مورد فرزندان خود ندارند و در مواجهه با این مسئله به دلیل ترس زیاد، واکنش‌هایی غیرمنطقی بروز می‌دهند و اکثر آنها مدارس را مقصر اصلی بروز این پدیده می‌دانند. در حالی که هرکجا تعداد زیادی از افراد برای مدت طولانی دور هم جمع شوند و با هم زندگی کنند، با حضور حتی یک مورد ابتلا در آن جمع، دیگران نیز با احتمال بسیار زیاد به آن انگل مبتلا خواهند شد؛ اتفاقی که منحصربه کشور ما نیست و در بسیاری از نقاط دنیا، حتی در اغلب کشورهای توسعه‌یافته نیز شاهد گزارش آن هستیم.

آمارهای موجود در جهان حاکی از ابتلای حداقل ۳۰۰ میلیون نفر در جهان به این انگل است که این ابتلا هیچ ربطی به آب‌وهوای محل زندگی این افراد، سطح درآمد یا بهداشت آنها ندارد.

اما در حقیقت علت اصلی شیوع دوباره این انگل در مهدکودک‌ها و مدارس، همین غفلت و ناباوری نسبت به این اپیدمی در سال‌های اخیر و به‌ویژه در شش هفت سال گذشته است که بعدی فرهنگی دارد.

شیوع شپش در میان قشر مرفه جامعه واقعی نیست

در خصوص بیشتر بودن این پدیده در میان قشر مرفه جامعه و شیوع دوره‌ای این انگل در مدارس بالای شهر تهران در مقایسه با اقشار متوسط و پایین، آمار رسمی و ثابت‌شده‌ای وجود ندارد. شاید مواردی از شیوع این انگل در میان اقشار مرفه جامعه را بتوان به انکار و عدم پذیرش بیشتر آنها نسبت به این موضوع و یا صرفا یک تصادف نسبت داد اما به طور کلی به دلیل دور بودن چنین ذهنیتی از افراد جامعه و غفلت از آن، شیوع این انگل در کل جامعه افزایش پیدا کرده است.

برخی از کارشناسان بهداشت و پزشکان برای توضیح علل شیوع این انگل در مناطق مرفه شهر به ذکر دلایلی از جمله نگهداری بیشتر حیوانات خانگی در این مناطق شهری و انجام مسافرت‌های بیشتر و استفاده از وسایل هتل‌ها و وسایل نقلیه پرداخته‌اند که البته به هیچ وجه به عنوان دلایل قطعی بروز این پدیده اعلام نشده‌اند.

به همین دلیل دوباره طرح‌هایی از جانب آموزش و پرورش برای مقابله ضربتی با این پدیده آغاز شده است. در این طرح‌ها، دستورالعمل‌های بهداشتی برای پیگیری و بررسی این موضوع به مسئولان بهداشت مدارس ارائه می‌شود. علاوه بر آن کارشناسان به مردم اطمینان می‌دهند که دیگر مانند زمان‌های گذشته، تنها راه درمان شپش تراشیدن موی سر و جوشاندن لباس‌ها نیست بلکه امروزه داروهایی برای درمان این انگل در اختیار مردم است که با احتمال بالای ۹۰ درصد موفقند.

اما همان‌طور که گفته شد، نکته بسیار مهم و قابل توجه در این میان برای کنترل شیوع این انگل، پذیرش و کنار آمدن با این واقعیت در صورت ابتلا است. لزوم این فرهنگ‌سازی از جانب مسئولان و کارشناسان ضروری است که مردم بدانند ابتلا به انگل شپش هیچ ارتباطی با اهمال‌کاری آنها ندارد و دلیلی بر پایین بودن سطح فرهنگ، اقتصاد یا بهداشت خانواده‌ها نیست. بنابراین باید بدون هیچ‌گونه ترس و پنهانکاری و انکاری، برای درمان این پدیده اقدام کرد و از دیگران کمک گرفت.

بزاق شپش حاوی مواد ضدانعقادی است که از لخته شدن خون جلوگیری می‌کند و خارش شدیدی را موجب می‌شود. شپش ماده تا ۳۰ روز زندگی می‌کند و رنگ آن بین خاکستری تا قرمز متغیر است.

این حشره با گزش پوست، تلقیح بزاق و خوردن خون باعث تحریک پوست و ایجاد برآمدگی قرمز رنگ دارای خارش و سوزش در محل گزش می‌شود. تخم شپش رشک نام دارد و بیضی شکل و سفید رنگ و به اندازه ته سنجاق است و به مو و درز لباس‌ها می‌چسبد.

شپش ماده در طول عمر خود روزانه چهار تا شش تخم می‌گذارد و تخم های خود را در ناحیه قاعده ساق مو در محل خروج از فولیکول مو که دما و رطوبت مناسب دارد، می‌چسباند.

میزان آلودگی به شپش سر به طول مو بستگی ندارد و طول عمر شپش حدود ۲۰ تا ۳۰ روز و به طور متوسط ۱۸ روز است. بد نیست بدانید نوزاد شپش بسیارگرسنه است و باید تغذیه کند در غیر این صورت کمتر از ۲۴ساعت می‌میرد.

شپش به دنبال تماس نزدیک فردی یا وقتی افراد خانواده در فصول سرد و برای تامین گرما لباس بیشتری می‌پوشند، شایع است.

استفاده مشترک از وسایل شخصی آلوده مانند لباس‌ها، پتوها، ملحفه، شانه، کلاه، روسری و برس نیز از دیگر عوامل انتقال آلودگی است. دخترها بیشتر از پسرها به شپش سر مبتلا می‌شوند.

شپش در آب زنده نمی‌ماند، زیرا از طریق سوراخ‌های کوچکی که در اطراف بدنش به نام اسپیراکل دارد، تنفس می‌کند، به همین دلیل در مناطقی مثل استخر قادر به فعالیت نیست و از طریق شنا و استخر منتقل نمی‌شود.

شست‌وشوی مرتب سر با صابون و شامپوهای معمولی و آب گرم، تعداد شپش‌های بالغ را کاهش می‌دهد، اما برای از بین بردن شپش سر می‌توان از شامپو پرمترین، لوسیون دایمتیکون و شامپو لیندان استفاده کرد.

مدت زمان لازم از آغشـته‌سـازی تا شست‌وشو، ۱۰ دقیقه برای پرمترین، ۸ ساعت بـرای دایمتیکون و ۴ دقیقه برای لینـدان است.

همچنـین خشک یا مرطوب بودن مو، بر حسب بروشـور موجود در شامپو یا لوسیون و براساس توصیه شرکت سازنده تعیین می‌شود.

در مورد تمام داروهای گفته شده پس از انجام شست‌وشو باید با شانه دندانه ریز و زیر فشار آب نسبت بـه حذف شپش‌های مرده و رشک اقدام شود، چراکه هـیچ یک از ترکیبات فـوق، تـوان جداسازی رشک‌ها (تخم‌های شپش) را از موها ندارند. همچنین توصیه می‌شود یک هفته بعد، درمان تکرار شود.

لوسیون دایمتیکون داروی شیمیایی نیست و براساس مطالعات انجام شـده عـوارض جانبی قابل ملاحظه‌ای برای آن گزارش نشـده اسـت. از طرفـی هیچ گونـه منـع مصـرفی برای گـروه‌های مختلـف سنی ازجمله کودکان زیر دو سال و زنان باردار ذکر نشده است.

شامپوی گامابنزن یا لیندان بـه علت سمیت بالا و احتمال ایجاد تشنج در افـراد عادی بخصوص کودکان و زنان باردار توصیه نمی‌شود.

باید دقت داشت کوتـاه کردن موهـا در درمـان شـپش تـاثیری نـدارد، ولـی بـرای تسـهیل در امر شـانه کردن و رشـک‌زدایـی کمک‌کننده است.

علاوه بر درمان‌های دارویی مذکور، ضدعفونی‌کردن کلیه پوشاک، شانه سر، برس، گل سر و… فرد آلوده که تماس با او بوده است باید مدنظر قرار گیرد.

بهترین روش ضدعفونی کردن پوشاک، قراردادن آنها به مدت ۳۰ دقیقه ‏ در آب جوش ‏ است. برای ضدعفونی کردن از درجه آب گرم ماشین لباسشویی هم می‌توان استفاده کرد.

همچنین روی فرش، موکت، مبل و روکش ماشین را با جارو برقی بخوبی جارو زده تا پاک شود. تمیز و ضدعفونی کردن عروسک، اسباب‌بازی و بالشک‌هایی که بچه‌ها بغل می‌کنند یا همراه خود می‌خوابانند نیز نباید فراموش شود.

برای شپش‌زدایی اجسام و وسایل غیرقابل شست‌وشو نیز می‌توان آنها را به مدت دو هفته در کیسه پلاستیکی با در بسته قرار داد.

دکتر کاوه سالارمند – داروساز / جام جم