آموزش جنسی به کودکان یکی از ضروریات جامعه امروز است و وظیفه والدین و سیستم آموزشی محسوب می شود. در ادامه در مورد سن آموزش جنسی با کودکان و نکات مهم دیگر با یک روانشناس صحبت می شود.

 

سن مناسب برای آموزش جنسی به کودکان

بازتاب رسانه ای حادثه غیراخلاقی دبیرستان پسرانه تهران تلنگری برای همه خانواده ها بود. این واقعه تلخ باعث شد تا حساسیت اجتماعی نسبت به مقوله آموزش تربیت جنسی کودکان بیشتر شود.

فاطمه آذرتاش، روانشناس و درمانگر جنسی از بعد روانشناختی به واکاوی موضوع آزار جنسی کودکان پرداخته است. این روانشناس به نقش والدین و نظام آموزشی در پیشگیری از وقوع کودک آزاری تاکید کرد و گفت: متاسفانه به دلایل مختلف از جمله مسائل فرهنگی، والدین با وجود همه زحمت هایی که برای تربیت فرزندانشان می کشند، در مورد تربیت جنسی آنها برنامه ای ندارند.


ایجاد فضای امن در خانواده و برقراری ارتباط دوستانه با فرزندان می تواند در جلوگیری از وقوع این حوادث بسیار موثر باشد و چه بسا اگر کودکان این موضوعات را بیان کنند از وقوع حوادث مشابه برای دیگران ممانعت می شود. از سوی دیگر از شدت آسیب دیدگی کودک کم می شود چون تکرار این مساله و دفعات آن در درمان و بهبود آسیب های ناشی از کودک آزاری موثر است.

افراد متجاوز در ارتباط مستقیم با کودک قرار دارند. فرد متجاوز مشخصه ظاهری برای شناسایی ندارد بنابراین غفلت والدین می تواند موجب بروز تجربه تلخی برای کودک و همه اعضای خانواده باشد.

درباره آسیب های روانی به کودک قربانی آزار جنسی باید گفت: زمانی که قربانی آزار جنسی این مساله را در ذهن خود مرور می کند با خود می گوید چرا من از خودم دفاع نکردم و احساس ناتوانی و بی عرضه بودن می کند و دچار عذاب وجدان می شود. بسیاری از قربانیان از خودبیزار، دچار اختلالاتی چون وسواس فکری و عملی، اضطراب و افسردگی می شوند.

آزارهای کودکی می تواند مقدمه ای برای آلوده شدن افراد به مواد مخدر، الکل، قماربازی، بزهکاری، انحرافات اجتماعی و بروز رفتارهای پرخطر در جامعه شود. کسانی که مورد سوء استفاده جنسی قرار می گیرند بیشتر در معرض این هستند که با هدف انتقام در فکر آسیب رساندن به دیگران بر آیند و در واقع چرخه سوء استفاده های جنسی در جامعه باز تولید می شود و ادامه می یابد.


سن شروع تربیت جنسی

سن شروع تربیت جنسی کودکان سه سالگی است. از سه تا پنج سالگی والدین باید نام اعضای بدن کودک را به او آموزش دهند همچنین درباره اعضای خصوصی بدن، اینکه کسی حق ندارد به آن نقاط دست بزند و در خصوص رازداری نیز به او اطلاعات بدهند.

وقتی کودک سوال می پرسد باید سوال او را حتما با گشاده رویی پاسخ داد و بهتر است که ابتدا سوال کودک با سوال جواب داده شود تا در واقع میزان اطلاعات او یا منظورش از طرح سوال مشخص شود؛ به عنوان نمونه گفته شود که خودت درباره این مساله چه فکر می کنی.

والدین باید در دوران بلوغ در مورد بهداشت این دوران و احکام شرعی طهارت توضیحات لازم را به فرزندان خود ارائه بدهند که البته برای دختران و پسران متفاوت است تا از این طریق جوابگوی دغدغه های آنان باشند.

اگر به کودکان اطلاعات صحیح داده نشود آنان به دلیل کنجکاوی اطلاعات لازم را از منابع نادرست کسب می کنند چون معمولا با گروه همسالان دغدغه ها و پرسش های خود را در میان می گذارند که دانسته های آنها ناکافی و ناقص است و موجب شکل گیری باورهای غلط در کودک می شود.

اگر کودک اشتباهی را مرتکب می شود یا شاهد انجام اشتباهی از سوی افراد دیگر است باید ضمن ارائه اطلاعات صحیح، ارزش های خانوادگی، آداب و رسوم و عرف به او آموزش داده شود تا باورها و عقاید نادرست در او نهادینه نشود.


ایجاد فضای امن برای کودک در خانواده

اگر کودک بتواند سوالات خود را از پدر یا مادر بپرسد از بسیاری مشکلات پیشگیری می شود یا حتی اگر برای کودک اتفاقی رخ دهد در مراحل اولیه می توان از آسیب های جدی تر جلوگیری کرد.

اگر از ابتدای وقوع حادثه  غیراخلاقی دبیرستان پسرانه در غرب تهران، یکی از قربانیان موضوع را با والدین خود در میان می گذاشت چه بسا تعداد قربانیان بیشتر نمی شد و از سوی دیگر چون شدت آسیب دیدگی قربانی به طول زمان و تکرار آن مربوط است، روند درمان سریعتر انجام می گرفت.

متاسفانه بسیاری از والدین مقوله تربیت جنسی را به کودکان خود آموزش نمی دهند چون چگونگی بیان این مساله را نمی دانند یا خجالت می کشند اما تحقیقات نشان داده است که افرادی که دارای آگاهی هستند رفتارهای پرخطر کمتری دارند، کمتر هم در معرض سوء استفاده و آسیب قرار می گیرند.


متجاوزان در ارتباط نزدیک با فرد قربانی قرار دارند

آموزش جنسی به کودکان را از چه سنی آغاز کنیم؟

متجاوزان در ارتباط نزدیک با فرد قربانی قرار دارند و با ترفندها و روش های مختلف به کودک نزدیک می شوند. فرد متجاوز با دادن هدیه، پول، ابراز علاقه و رفتارهای محبت آمیز سعی در جلب اعتماد اولیه کودک می کند و در واقع یکباره کودک را مورد تعرض قرار نمی دهد.

بعد از آن ممکن است رفتارهای مشکوک و پرخطر رخ دهد. در این مرحله کودک معمولا از والدین سوالاتی در مورد رازداری و اینکه آیا هر کس هر چیز بگوید باید انجام دهم یا اینکه آیا ممکن است افراد نزدیک (فامیل، دوست، مربی و ...) دچار اشتباه شوند و از این قبیل سوالات را مطرح می کند. والدین باید هوشیار باشند که سوالات کودکان بی دلیل نیست.

مرحله وقوع رفتارهای پرخطر، با پرخاشگری کودک، تغییر خلق و خو و مقاومت در مورد رفتن به خانه یا محلی که فرد متجاوز قرار دارد، همراه می شود مثلا می گوید من خانه فلانی را دوست ندارم، ورزش نمی روم، سرویس مدرسه را دوست ندارم، مدرسه را دوست ندارم.

کبودی برخی از قسمت های بدن بچه، دیدن کابوس، مشکلات خواب کودک، شب اداری و جویدن ناخن علائمی است که به والدین کمک می کند تا پی ببرند اتفاقی در حال وقوع است که آنها بی اطلاع هستند و باید به دنبال علت این رفتارها برآیند.

متاسفانه امروز والدین گوش شنوا ندارند و با فرزندان خود ارتباط مناسب برقرار نمی کنند این در حالی است که برقراری ارتباط صحیح با کودکان و کمک به اجتماعی شدن فرزند کمک شایانی در کاهش این وقایع دارد زیرا متجاوزان در بیشتر مواقع در کمین کودکان ترسو و منزوی هستند.


وظایف والدین در مرحله درمان

ارتباط دوستانه باعث می شود که اگر کودک مورد آزار قرار گرفت، در مراحل اولیه موضوع را ابراز کند. مساله مهم این است که پس از طرح آن والدین نباید عکس العمل شدیدی نشان دهند یا کودک را مقصر بدانند.

برخی والدین به کودک می گویند حتما گفتار، رفتار یا لباس نامناسب خودت باعث وقوع این مساله شده است و او را سرزنش می کنند در حالی که حمایت از فرزند در میزان آسیبی که به او می رسد موثر است.

والدین باید رفتارهای محبت آمیز داشته باشند، فرزند خود را در آغوش بگیرند، او را مقصر ندانند و بیان کنند که از او حمایت می کنند و در مورد فرد متجاوز هم بگویند که او خاطی و بیمار است و مجازات خواهد شد تا به کودکان بیشتری آزار نرساند.

والدین حتما برای دریافت خدمات مشاوره روانشناختی کودک خود باید به سرعت اقدام کنند تا میزان آسیب ها و هیجانات را کاهش دهند. در این میان، والدین هم نیاز به مشاوره دارند زیرا آنها خود را مقصر می دانند که نتوانسته اند حقوق کودک خود را به درستی ادا و از او مراقبت کنند، بنابراین خانواده قربانی هم باید خشم های خود را در اتاق درمان تخلیه کند تا تبعات آن در چرخه بازتولید خشونت در جامعه بروز نکند.

اثبات جرم تجاوز در نظام کیفری ایران، از پیچیده‌ترین پرونده‌های دادرسی محسوب می‌شود. علت عمده‌ی آن هم از بین رفتن مدارک و آثار جرم در همان ساعات اولیه است.

 کاوه راد، وکیل دادگستری طی یادداشتی در شبکه‌های اجتماعی خود، به راهکارهایی برای حفظ مدارک و آثار جرم تجاوز برای قربانیان این دسته از جرایم جنسی پرداخته است. این حقوقدان در یادداشت خود آورده است: جرم تجاوز در نظام کیفری ایران، از پیچیده‌ترین پرونده‌های دادرسی محسوب می‌شود. علت عمده‌ی آن هم از بین رفتن مدارک و آثار جرم در همان ساعات اولیه است. در این هفت بند توضیح داده‌ام که مهمترین اقدامات، برای جمع‌آوری مدارک کافی بلافاصله پس از وقوع جرم چیست:
یک. در صورت وقوع تجاوز، بلافاصله محل امنی بیابید. با مطمئن‌ترین شخص زندگی خود تماس بگیرید و از او بخواهید برای ساعت‌های پس از وقوع بزه کنار شما بماند. رفتار هیجانیِ لحظه‌های بعد از وقوع تجاوز، عمده‌ترین عامل از بین بردن مدارک است.
دو. قبل از معاینه کامل توسط پزشک قانونی، مدارک و شواهد تجاوز را از بین نبرید.حمام نروید و دندانهای خود را مسواک نزنید. لباس‌های خود را با دقت در بیاورید و در پلاستیک تمیزِ دربسته‌ای نگه‌داری کنید. تمام جزئیات به ویژه زمان‌ها، مکان وقوع و جزئیات صحنه تجاوز را یادداشت کنید.
سه. در تجاوز سفید،میان متجاوز و قربانی، رابطه آشنایی وجود دارد.اسامی همه افرادی که به نوعی شاهد ملاقات شما بوده‌اند را بخاطر بیاورید. اگر مدت کوتاهی قبل از وقوع تجاوز در مکانی غذا خورده‌اید، به سینما رفته‌اید و یا از فروشگاهی خرید کرده‌اید، نام و آدرس آن را در جایی بنویسید.
چهار. اگر گمان می‌کنید به شما داروی خواب‌آور یا مواد مخدر یا الکل داده شده است بخواهید از شما آزمایش خون و ادرار گرفته شود. با در جریان گذاشتن پزشک، از او بخواهید ضمن بررسی دقیق میزان جراحات، خطر بیماری‌های مقاربتی و حاملگی ناخواسته را در نظر بگیرد.
پنج.تصویر، صوت و تمامی مدارک الکترونیک از جمله لاگ تماس، پیامک، ایمیل،اینستاگرام، تلگرام، توئیتر، فیس‌بوک و…، از جمله دلایل اثبات ادعای شما محسوب می‌شوند. بنابراین کلیه مستندات و پیامهای تهدید و اخاذی احتمالی بعدی را با دقت و حساسیت جمع‌آوری و در چند نسخه کپی و نگه‌داری کنید.
شش. در صورت تمایل می‌توانید در مراجعه اولیه به کلانتری، از افسر ارشد، تقاضا کنید تحقیقات مقدماتی در کلانتری توسط افسر زن و با حفظ محرمانگی صورت گیرد. کلیه واحدهای کلانتری و پلیس آگاهی، موظفند از نیروی کافی پلیس زن برای ارائه خدمات انتطامی به بانوان، استفاده کنند.
هفت. مرتکبان تجاوز عموماً دارای ویژگی‌های شخصیتی مشترکی هستند:
مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی پائین، برانگیختگی هیجانی، فرار از مسئولیت، علاقه به خشونت و بدرفتاری با حیوانات، سابقه خشونت و تحقیر افراد زیردست و کارمندان و رفتارهای پرخطر در هنگام مصرف الکل و مواد مخدر.

عطنا

انتشار اخباری از آزار جنسی و تجاوزی گروهی در یک مدرسه تهران بازتاب گسترده در رسانه‌ها و افکار عمومی داشته است. ویدئو‌هایی از رویارویی خانواده‌های قربانیان با متهم اصلی پرونده در فضای مجازی منتشر شده که تکاندهنده است. اما ماجرا چه بوده، آموزش و پرورش چه می‌گوید؟ و نگاه افکار عمومی چیست؟
 
به گزارش فرارو، ماجرا در یک دبیرستان غیرانتفاعی پسرانه در منطقه دو تهران رخ داده است. براساس گزارش‌ها و روایت‌هایی موجود معاون مدرسه با جمع کردن تعدادی از دانش آموزان در یک اتاق و پخش فیلم پرونوگرافی از طریق گوشی تلفن همراه خود برای دانش آموزان، آن‌ها را وادار به رابطه جنسی با یکدیگر می‌کند.

این روایت کلی ماجرا از زبان والدین قربانیان است. ظاهرا حواشی دیگری هم وجود داشته است.
 
در همین حال ویدئو‌هایی در فضای مجازی منتشر شده که نشان می‌دهد متهم اصلی با دستبند در حضور پلیس و پدر و مادر قربانیان توضیحاتی درباره ماجرا ارائه می‌کند: «… آقا دانش‌آموز‌ها چهار-پنج نفر آمدند توی اتاق من. این قضیه برای آخر سال بوده، بعد عید. چهار-پنج نفر آمدند توی اتاق من. من توی گوشیم حالا متاسفانه فیلم مستهجن داشتم (صدایی که احتمالا صدای مامور نیروی انتظامی است: بهشان نشان دادی؟) … فیلم را دیدند و بعد هم اصلا در بحث شوخی بوده (زنی به او ناسزا می‌گوید و سوالی که چندان مفهوم نیست) آقا …، آقا … من این را گفتم. فقط در حد رابطه لفظی بوده. (صدای یک مرد: بچه‌ها جلوی هم ... می‌کردند شما ... می‌کردی، نبوده؟) من ندیدم. نه! همچین چیزی نبوده. (صدای اعتراض زنانی که احتمالا والدین دانش‌آموزان هستند) … نه، همچین چیزی نبوده … همچین چیزی نبوده ...»

این روند از سوی متهم گویا فقط به یک بار ختم نشده و موارد دیگری هم وجود داشته است.
 
براساس گزارش‌ها متهم از حوالی آبان و آذر سال گذشته این آزار‌های جنسی را آغاز کرده و پس‌از نوروز نیز به‌بهانه اردو‌های مرور دروس دانش‌آموزان را به شرکت در اردو‌هایی در کردان کرج و ... تشویق می‌کرده و برخی از آزار‌ها در این اردو‌ها روی داده است.
 
بر اساس خبر‌ها و گزارش‌های غیررسمی، متهم اصلی این پرونده به دانش‌آموزان سیگار و نوشیدنی الکلی داده است.

هنوز تعداد قربانیان این اتفاق اعلام نشده است، اما طبق ادعای خانواده‌ها ۸ دانش آموز روانکاوی شده‌اند که به ۸ نفر تعرض شده است. اما برخی گزارش‌ها از این حکایت دارد که این پرونده ۴۰ شاکی دارد.
 
 
برخی والدین مدعی هستند که مدیر دبیرستان از ماجرا خبر داشته است.
 
 

در ویدئویی دیگر که در فضای مجازی منتشر شده نشان می‌دهد گروهی از والدین با یک مدیر آموزش و پرورش  منطقه دیدار داشته اند. ظاهرا والدین به این مدیر اعتراض داشتند که چرا از شمار دقیق تعرض‌ها باخبر و حامی خانواده‌ها نیست؟ مدیر مزبور هم از خودش دفاع می‌کند.
 
براساس روایت یکی از والدین ماجرا اینگونه افشا شده است: "پسر من از چند ماه پیش پرخاشگر و بشدت عصبی شده بود و حتی ما تصور می‌کردیم او دچار بیماری شده است. او را پیش پزشک بردیم و روند درمان برای پرخاشگری او ادامه یافت تا اینکه پسرم گفت در مدرسه چه بلایی به سرش آمده است. "

متهم کیست؟
"ح"، متهم پرونده مرد جوانی است که براساس اعلام آموزش و پرورش معاون انضباطی مدرسه بوده و سال تحصلی ۹۷-۹۶ به کادر این دبیرستان اضافه شده است. گفته می‌شود متهم پیش از این در منطقه ۶ آموزش وپرورش شهر تهران مشغول به کار بوده است.

او با شکایت تعدادی از اولیای دانش آموزان بازداشت شده است.

واکنش آموزش و پرورش
حالا پس از افشای این خبر آموزش و پرورش صحت ماجرا را تائید کرده است.

مدیر کل روابط عمومی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به اینکه موضوع را به طور جدی پیگیری می‌کنیم به «ایران» اظهار داشت: «متأسفانه هفته پیش گزارشی از این موضوع به وزارت آموزش و پرورش رسید برخی از خانواده‌ها اعلام کردند که دانش‌آموزانشان پرخاشگر شدند وقتی علت پرخاشگری را پرسیدند به این نتیجه رسیدند که در مدرسه دانش‌آموزانشان مورد تعارض قرار گرفته‌اند. با اطلاع از این موضوع سریعاً وارد عمل شدیم و فرد خاطی را تحویل مراجع قضایی دادیم.»
 
 
نظری با اشاره به اینکه معاون مدرسه نیروی آزاد مدرسه بوده است، تأکید کرد: «متأسفانه فرد خاطی نیروی رسمی ما نبوده است و مدیر مدرسه باید نظارت جدی تری روی نیرو‌های آزاد داشته باشد؛ بنابراین مدیر مدرسه به خاطر این کوتاهی عزل شده است و پرونده این مدرسه به شورای نظارت آموزش و پرورش رفته است تا بتوانیم در این شورا مجوز لغو مدرسه را بگیریم.»

او تأکید کرد: "از هنگام گزارش این موضوع به طور جدی پیگیر وضعیت دانش‌آموزان بوده‌ایم و هنوز هم در حال بررسی موضوع هستیم و تا رسیدن به حکم قضایی از حق دانش‌آموزان نمی‌گذریم. "

نظری همچنین به آموزش‌های خود مراقبتی به دانش‌آموزان اشاره کرد و گفت: «این اتفاق به ما هشدار می‌دهد که اگر بخواهیم درباره بهداشت فردی خودمراقبتی، ارتقای آگاهی زیستی و سلامت بدن برای دانش‌آموزان صحبت کنیم خطایی انجام نداده‌ایم بلکه همه این موضوعات به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا آن‌ها در شرایط بحرانی از خود محافظت کنند. البته کسانی که مخالف این موضوع هستند باید بدانند که هم‌اکنون خیلی از دانش‌آموزان ما آموزش‌های خودمراقبتی ندیده‌اند و این به نفع آن‌ها نیست.»
 
گزارش‌ها از دستور ویژه وزیر آموزش و پرورش برای بررسی این موضوع حکایت دارد.
واکنش‌ها در فضای مجازی
این خبر و ویدئو‌های پیرامون آن به شکل گسترده‌ای در فضای مجازی منتشر شده است و برای کاربران فضای مجازی تکاندهنده بوده است. هشتگ "تجاوز به دانش آموزان" در توئیتر فعال شده است.
 
برخی واکنش خشم گینانه ای داشته اند. کاربری در این باره نوشته است "سر صبح این خبر تجاوزبه دانش‌آموزان رو میبینم تمام تنم یخ میکنه یهو فکر میکنم اگه برادر من بود چیکار میکردم؟ اگه بچه‌م بود چی؟ چه خاکی تو سرم میریختم؟ من اون آدم رو زنده نمیذاشتم... "

یا کاربری دیگر می‌گوید: «از دیشب و از خشم و غم این همه نوجوانی نابود شده دارم می‌سوزم. درد آن‌جاست که فرد متجاوز از آبان و آذر گذشته کار خود را شروع کرده بود، اما چرا بعد از نزدیک به ۸ماه این موضوع باید بیرون بیاید؟»

بسیاری از از وضعیت فرزندان یا دیگر اعضای کوچک خانواده خود در مدارس ابراز نگرانی کرده اند و این سوال را مطرح کرده اند که آیا برای آن‌ها هم ممکن است ماجرا‌های اینچنینی رخ دهد.

تینا نوشته است: «ینی میخوام بگم آدمو میترسونید! داداش من امسال میره شیشم! یکی دوسال ازون بچه‌ها کوچیکتره! خبرو خوندم یه لحظه برگشتم نگاهش کردم، گفت: چیه؟ گفتم هیچی! کاش وقتی کنترل ندارید رو خودتون، از خونه بیرون نرید!»

یکی از کاربران وزیر آموزش و پرورش را که در توئیتر هم بسیار فعال است مخاطب قرار داده و نوشته است "آقاى بطحایى، وزیر آموزش و پرورش؛ از ماجراى دبیرستان ... تهران خبر دارید؟ براى مواجهه با این بیمارهاى روانى، چه کرده ایم؟ بعد از این اتفاق براى این پسربچه‌ها چه برنامه اى داریم؟ با نمونه هاى مشابه در کشورهاى جهان اول چطور برخورد شده؟ "
 
برخی دیگر نیز با استناد به این ماجرا از اجرا نشدن سند ۲۰۳۰ آموزش و پرورش انتقاد کرده اند. این عده مدعی اند اگر این بچه‌ها درباره مسائل جنسی آموزش دیده بودند احتمالا این فاجعه رخ نمی‌داد.

هنگامی که اسم کودک آزاری به میان می آید، اذهان والدین به سمت کودک آزاری جسمی یا جنسی می رود، اما غافل از اینکه شاید خودشان هم آزارگر فرزند باشند، زیرا بی توجهی، سهل انگاری، چزاندن و آزار روانی و عاطفی نیز کودک آزاری به شمار می رود.

بسیاری از مردم برای کودک آزاری های جنسی و جسمی، دل می سوزانند و اشک می ریزند در حالیکه شاید بسیاری از موارد، کودک آزاری روانی و عاطفی را بارها در طول روز می بینند یا حتی خودشان اقدام به آن می کنند و بی اعتنا از کنار آن رد می شوند.


مقابله با کودک آزاری با چند مهارت ساده

بسیاری از اقشار طبقات بالا و فرهیخته جامعه ادعا دارند که کودک خود را تنبیه بدنی نمی کنند، اما آیا این مساله برای آرامش و رشد روحی و روانی کودک، کافی است، آیا آزار روحی و روانی کودک به همان اندازه تنبیه بدنی و چه بسا بدتر از آن روی کودک تاثیر نمی گذارد. به راستی کدام سیستم قضایی، کیفری یا اجتماعی در کشور قادر است که موارد کودک آزاری روانی و عاطفی را احراز کند.

ضرورت پاسخگویی به این سئوال ها ما را بر آن داشت تا با برپایی میزگردی با حضور احمد خاکیمعاون اجتماعی بهزیستی استان تهران، مطهره ناظریحقوقدان، وکیل دادگستری و رئیس انجمن حمایت از حقوق کودکان وسعید نوروزیکارشناس مسئول امور آسیب دیدگان بهزیستی استان تهران، به واکاوی مسائل مربوط به حوزه کودک آزاری روانی و عاطفی بپردازیم.

برای پیشگیری از کودک آزاری 11 مهارت لازم را فرابگیرید

قبل از طرح این سوال که چرا کودک آزاری ایجاد می شود، باید چند پله عقب تر برویم و ببینیم خانواده چقدر آمادگی فرزند آوری را دارد. زوج ها قبل از ازدواج باید بدانند که چقدر آمادگی لازم را برای ازدواج و بعد از آن برای فرزندآوری، دارند، گاهی افراد آمادگی لازم برای ازدواج ندارند، آنگاه چگونه انتظار داریم که آمادگی فرزندآوری را داشته باشند. بطورقطع این زوج ها با مشکل روبرو می شوند.

موضوع بعدی این است که آیا زوج ها آمادگی لازم برای تربیت فرزندان دارند. تمام این موارد به 11 مهارت خلاصه می شود که لازم است شکل بگیرد تا بستر خانواده برای فرزندآوری آماده شود.

این مهارت ها شامل مهارت ارتباط کلامی، مهارت همدلی و درک کردن، مهارت مدیریت بر هیجانات، مهارت خلاقیت، مهارت تفکر نقادانه، مهارت تصمیم گیری، مهارت حل تعارض، مهارت مقابله با استرس، مهارت معنوی، مهارت حل مساله و مهارت به تعویق انداختن تمایلات است.

گفت و گو بین خانواده های ایرانی وجود ندارد

بیشتر مشکلات امروز کودکان ما به خاطر عدم ارتباط مناسب بین پدر و مادر و همچنین ارتباط آنان با فرزندان است. مهارت ارتباط کلامی می تواند زیربنای بسیاری از مهارت های دیگر باشد که گفت و گو نیز شامل آن می شود که بسیاری از مشکلات را برطرف می کند. طبق پژوهش های انجام شده، کمترین میزان گفت و گو بین خانواده های ایرانی وجود دارد که باید اصلاح شود.

کودکان تصمیم گیرنده شده اند

مهارت بعدی برای زندگی بین زوج ها، مهارت همدلی و درک کردن یکدیگر است. و مهارت بعدی برای زندگی، مهارت مقابله با استرس است که میزان آن بین خانواده های ایرانی بسیار کم است.

مهارت مدیریت بر هیجانات، مهارت خلاقیت و مهارت تفکر نقادانه از دیگر مهارت های لازم برای زندگی محسوب می شوند و باید بررسی شود که چقدر کودکان ما حق نقد دارند و چقدر ما نقد پذیر هستیم. اینها مسائلی است که امروز باید در خانواده ها، شکل بگیرد.

لازم است که در زندگی ، حد و مرز مسئولیت ها را مشخص کنیم. زمانی پدر مالک همه تصمیم گیری ها و در برخی جاها، مادر بود. امروز در بسیاری جاها، فرزندان مالک تصمیم گیری ها شده اند. باید حتما حد و مرز این مساله مشخص شود تا تصمیم گیری آن عاقلانه باشد.

ناکامی برای فرزندان لازم است!

مهارت مدارا با ناکامی ها در خانواده های ایرانی کم است. خانواده ها فکر می کنند فرزندان هیچ جا نباید شکست بخورند درحالیکه ناکامی، لازمه زندگی هست.

در توضیح مهارت به تعویق انداختن تمایلات نیز باید گفت خانواده ها در برابر خواسته های کودکان، بی نهایت بی حوصله هستند و فکر می کنند تمایل و خواسته های کودکان سریع باید برطرف شود درحالیکه اینطور نیست و گاهی اوقات سختی ها موجب پیروزی و موفقیت فرزندان می شود.

غفلت والدین از فرزندان، کودک آزاری است

طبق تعریف سازمان جهان بهداشت به هر تهدید و آسیبی که به سلامت روان و جسم و رفاه و بهزیستی کودک، صدمه بزند، کودک آزاری اطلاق می شود. کودک آزاری برای اولین بار با تصویب قانون حمایت از کودکان و نوجوانان در سال 1381،  وارد متون قانونی ما شد و براساس این قانون، کودک آزاری، جرم عمومی تعریف شده است.

با تقسیم بندی کودک آزاری به کودک آزاری جسمی، روانی و جنسی، سهل انگاری و غفلت والدین از کودک نیز جزو کودک آزاری هست.

سیستم احراز کودک آزاری روانی نداریم

موارد کودک آزاری روانی و عاطفی، قابل شناسایی نیست، سیستم کیفری و پزشکی قانونی ما هنوز مولفه ای برای احراز این نوع کودک آزاری را به دست نیاورده اند.

کودک آزاری جنسی نیز نخستین بار با اقدامات شخصی به نام بیجه در سال 84 در رسانه ها مطرح شد و پیش از این تاریخ در رسانه ها، هیچ صحبتی از کودک آزاری جنسی نمی شد.

مقابله با کودک آزاری با چند مهارت ساده

موارد کودک آزاری روانی و عاطفی، بیشتر از دیگر انواع کودک آزاری رخ می دهد و متاسفانه چون هیچکدام علائم فیزیکی مشخصی ندارند، قاعدتا کمتر به آنها توجه می شود.

چزاندن کودک، ممنوع!

کودک آزاری، پدیده ای است که در همه فرهنگ ها و قومیت ها و طبقات اجتماعی رخ می دهد و مختص فرهنگ یا قشر خاصی نیست. بخشی از خانواده ها، بیشتر استعداد این را دارند که فرزندانشان، مورد آزار قرار بگیرند و فرزندانشان، نوع خاصی از کودک آزاری را تجربه کنند.

خانواده دارای تمکن مالی و سطح اقتصادی خوب، ممکن است که کودک آزاری جسمی انجام ندهد، اما اقدام به کودک آزاری روانی کنند که، نام دیگر آن را می توان چزاندن گذاشت. به طورمثال، چزاندن کودک با جملات و رفتار و تحقیر و توهین کردن و پایین آوردن سطح اعتماد به نفس او، اتفاق می افتد.

کودک آزاری ممکن است در بسیاری از خانواده ها جسمی و جنسی نباشد، اما باوری وجود داشته باشد که بچه نباید زیاد پررو شود و خیلی نباید لی لی به لالای او گذاشت و باید با او تندی کرد. این بخش هایی از کودک آزاری هیجانی است.

والدین باید بیاموزند اگر کودک، تندی می کند، مستلزم تنبیه نیست و با دوره های رشدی کودک آشنا باشند که هر کودک در هر دوره رشدی، چه ویژگی هایی دارد، آنگاه مقابله کودک چهار و پنج ساله با والدین را به حساب پررویی کودک نمی گذارند بلکه به حساب این می گذارند که کودک در حال ابراز خود است.

این سنین، دوران نوجوانیِ کودکی است و کودک در این دوران با والدین مرتبا مخالفت می کند، اما برخی والدین که با این دوران آشنا نیستند می گویند کودک چشم سفیدی و خیره سری می کند و در برابر کودکان موضع می گیرند.

کودک آزاری عاطفی، بیشترین نوع کودک آزاری به شمار می رود

هر اقدامی که از سوی والد یا مراقب، منجر به مرگ یا آسیب جدی جسمانی، عاطفی، سوء استفاده جنسی یا بهره کشی از کودک باشد، کودک آزاری است. بیشتر کودک آزاری ها در ایران به نوعی در رابطه با کودک آزاری عاطفی، بی توجهی یا غفلت یا طرد است که گلایه و شکایت بسیاری از کودکان ما در این زمینه است.

نبود محبت جسمانی، عدم تحسین و تشویق مثبت، فریاد زدن، جیغ کشیدن بر سر کودک، تهدید کردن، ترساندن، مقایسه منفی کودک با دیگران، تحقیر کودک و گفتن اینکه کودک بی ارزش یا کودک بدی است، استفاده از واژگان تحقیرآمیز برای توصیف کردن کودک و با کنایه صدا زدن، مصادیق کودک آزاری عاطفی به شمار می رود.

 خجالت دادن، شرمنده کردن کودک، توهین، تحقیر، سرزنش کردن کودک به عنوان مقصر شناختن او، استفاده از اشکال بد و زننده، تنبیه مانند حبس کردن، در کمد را بستن، روی صندلی نشاندن و جدا کردن کودک از والدین را می توان از دیگر مصادیق کودک آزاری عاطفی، عنوان کرد. بسیاری از اینها در جامعه ما شاید اصلا به عنوان کودک آزاری دیده نشوند، اما نوعی کودک آزاری به شمار می رود.

ایجاد زمینه کودک آزاری با بی توجهی

کاش بیجه (متهم اصلی جنایات آزار و قتل در سال 84) زنده بود تا خیلی از ابعاد روحی و روانی و مسائل پیچیده دوران کودکی او برای ما روشن می شد که چه اتفاقاتی افتاده که بیجه به این جانی تبدیل شده است که هم تجاوز کند و هم در بدترین شکلش بکشد، اینها به مسائل دوران کودکی او بازمی گردد، خودش هم در دوران کودکی مورد کودک آزاری قرار گرفته بود، اما چرا باید اینقدر بی رحم باشد.

کودک آزاری از نوع بی توجهی، شامل انواع مختلفی از جمله رسیدگی نکردن به غذا، مسکن، لباس نامناسب وناکافی بودن آن، عدم نظارت بر فرزندان و بیرون کردن کودک از خانه می شود.

 یکی از مهم ترین مشکلات ما در مراکز، مداخله برای کودکانی که از خانه فرار کرده اند این است که پذیرش این کودکان برای والدین سخت است درحالیکه همه ما انسان ها، جایزالخطا هستیم، هر آن امکان دارد خطایی از فرزند، سر زده شود که نپذیرفتن آن، خودش یکی از مشکلات اساسی جامعه ما هست که باید روی آن کار شود.

اجازه دادن به کودک برای ترک مدرسه، رها کردن کودک، اجتناب یا تاخیر در مراقبت بهداشتی، بهداشت نامناسب، وجود خشونت های خانوادگی در منزل و استفاده از الکل یا مواد مخدر در حضور کودک از دیگر انواع کودک آزاری از نوع بی توجهی به شمار می رود.

سیمرغ

اصول پاک کردن یک کلمه زشت از ذهن کودک تازه به حرف آمده

 گاهی هم هرچه بیشتر تلاش می کنند، نتیجه عکس می گیرند و کودک شان آن کلمه را بیشتر تکرار می کند. در بدترین حالت، ممکن است پدر و مادری مجبور شوند در جمع های فامیلی و دوستانه کمتر شرکت کنند چراکه آبرویشان را در خطر می بینند. در ادامه نکاتی قابل تامل در این باره مطرح و خواندن شان به همه والدین توصیه می شود.
 

نشان دادن خود با زدن حرف زشت!

کلمات، ابزارهای قدرتمندی هستند و کودکانی که تازه حرف زدن را آموخته اند، برای رفع نیاز و برقراری ارتباط، با این قدرت به خوبی آشنایی دارند. معمولا کودک 2 یا 4 ساله شما، چند کلمه نیرومند آموخته که طبیعی است بخواهد با گفتن آن ها عرض اندامی کند، به خصوص وقتی کلماتش قدرت ایجاد عکس العمل های جالب و متفاوت را در اطرافیانش داشته باشد.

نادیده گرفتن حرف زشت، کارساز نیست!

نادیده گرفتن، راهکاری است که بیشتر متخصصان حوزه کودک به والدین در این مواقع پیشنهاد می کنند یعنی همان قدرت ندادن به کلمات نامناسبی که کودک به زبان می آورد. اما کودکان باهوش هستند و همین عکس العمل نشان ندادن شما را هم تفسیر می کنند ، پس با یک راهکار تازه، آن را در حضور دوست و آشنا تکرار می کنند! نادیده گرفتن در مراحل اولیه واقعاً جواب دهنده است اما باید والدین خیلی خوش شانس و فرهیخته ای باشیم که هم خودمان عکس العمل درست را در همان بار اولی که کودک یک فحش یا حرف زشت را استفاده می کند، بدانیم و البته بتوانیم اعمال کنیم و هم اطرافیان، کودک مان را درک کنند و بی محلی نشان دهند! گفتن و توضیح دادن برای یک کودک سه ساله که این کلمه بد و زشت است و تو نباید آن را بگویی، فقط جذابیت کلمه را بیشتر می کند. همچنین اعصاب فولادین می خواهد که صبر کنیم تا آن کلمات بعد از  چند ماه از دهان کودک بیفتد، کما این که عکس العمل های ما و اطرافیان در همین مواقع است که ویژگی های رفتاری کودک مان را پی ریزی می کند.

آگاهانه برخورد کنید

در اولین فرصتی که با هم تنها بودید و کودک تان حرف زشتی را تکرار کرد، خونسرد باشید و از او بپرسید: «می دونی این کلمه چه جاهایی به کار میره؟». به جواب های کودکانه اش گوش کنید یا حتی اگر گفت نمی دانم، کمکش کنید تا بداند که به این حرف های زشت، فحش و ناسزا می گوییم و وقتی یک نفر خیلی عصبانی و ناراحت است و بلد نیست از راه درست احساسش را نشان دهد، از فحش استفاده می کند و کسی هم که می شنود، احساس بدی خواهد داشت و این بسیاری از مواقع باعث شروع یک دعوا خواهد شد. می توانید به او بگویید: «متاسفم، شنیدنش من رو هم عصبانی کرده و باعث شده بعضی وقت ها حسابی دعوات کنم» و بعد با هم چند عبارتی را که موقع عصبانیت می توان گفت، پیدا کنید و البته خودتان هم واقعاً در ادامه آن ها را به کار بگیرید! به طور مثال: «من عصبانی ام»، «آتیشی شده ام» یا حتی عبارت های بامزه با هم بسازید یا صدای خودروی آتش نشانی را دربیاورید. می توانید بیشتر وارد بازی و گفت و گو شوید، به طور مثال نقاشی یک نفر را که عصبانی است و می خواهد فحش بدهد ، بکشید و از او بخواهید تصویر فردی که فحش را می شنود، بکشد. جبهه نگرفتن در واقع نادیده گرفتن حرف زشتی است که کودک می گوید. این قدم، پررنگ تر خواهد بود اگر کودک تنها هنگام عصبانیت و ناکامی حرف زشت را استفاده می کند. در واقع او را متوجه احساسش کنید و کمک کنید آن را بیان کند، به جای این که از رفتارش ایراد بگیرید و عصبانیت او را بیشتر کنید.

فحش دادن را به بازی بگیرید

به نظر شما کدام یک منطقی تر است، جلوی یک قدرت را گرفتن یا جهتِ مناسب دادن به آن؟ کودک می خواهد با کلمات جدیدش ما را تحت تاثیر قرار دهد، شوکه و عصبانی کند یا بخنداند، پس اجازه این کار را به او بدهید! اما در یک راه بهتر وکم دردسرتر. زمانی را  برای بازی با فحش ها در نظر بگیرید! به کودک خود بگویید ما یک ربع (از روی ساعت می توانید عقربه ها را نشان دهید) وقت داریم که فحش بازی کنیم و او هر کلمه ای که دوست دارد می تواند بگوید، خود را آماده شنیدن هر کلمه زشتی کنید و به خودتان یادآور شوید این جا محلی است که او تخلیه می شود و من به جای دیگران به او می خندم و از شنیدن ناسزا به هم نمی ریزم؛ بازی بسازید تا بهانه ای باشد که او همه فحش هایی را که یاد گرفته، بیرون بریزد و بارها تکرار کند. وقتی بارها و بارها در خلوت این کلمات را تکرار کند، برایش بی معنی می شود و شما در مقابل، فرصت دارید فحش جدید بسازید و از آن استفاده کنید. چند نمونه از این فحش های جدید می تواند این ها باشد: «کله کدوی»، «مورچه سیاه»، «جزغاله»، «بوق بوقی»، «قارچ مخملی»، «دم بریده» و ...؛ به این ها هم بخندید و نیز از خاله بازی و نقاشی و ابزارهای دیگر برای قوام بخشیدن به خنده هایتان استفاده کنید. وقتی که بازی تمام شد به او اعلام کنید. بغلش کنید و او را ببوسید. یادآوری کنید این یک بازی بین خودم و خودت هست و ما این حرف های زشت را جلوی فرد دیگری نمی گوییم و رازی است بین من و تو و برای فردا باهم قرار بگذارید. این بازی همچنین کمک می کند ارتباط والد و کودک قوی تر و بهتر شود، در نتیجه شاهد احترام و حرف شنوی بیشتر از سمت او در هر زمینه دیگر خواهید بود.

الگوی خوبی باشید

والدین آگاه امروزی می دانند فحش دادن جلوی بچه ها ممنوع است. گاهی مهم نیست از کجا یاد گرفته اند اما آگاه باشیم کنترل کردن زیاد، امر و نهی و تحت فشار قرار دادن کودکان باعث می شود او حس قدرت خود را از کلمات زشت و حتی کتک کاری با دیگران به دست آورد. پس باید در کنار این راهکارها، به آن ها کمک کنیم قدرت درونی خود را حس کنند.
سیمرغ

دكتر نادر منصورکیایی

مدیرکل دفتر مراقبت در برابر آسیب های اجتماعی وزارت آموزش و  پرورش

حادثه ناگوار و دردناکی که برای «آتنا»، یکی از کودکان عزیزکشورمان اتفاق افتاد، افکار عمومی و خانواده های کشورمان را سوگوارکرد. علاوه بر این، پرسشی بزرگ را پیش روی همه ما قرار داد. چه بایدکرد که از دیگر «آتنا» های کشورمان مراقبت کنیم؟ بخشی از این پرسش، به آموزش و پرورش و مدرسه بر می گردد. این که ما برای مراقبت از دانش آموزان ، چه کرده ایم و چه رسالتی در پیش داریم؟ آموزش و پرورش، چه باید می کرد؟

مهم ترین رویکردی که آموزش و پرورش باید برای مراقبت از کودکان و نوجوانان انجام می داد، آموزش مهارت های خودمراقبتی به ایشان است. برای این منظور، علاوه بر تغییر برخی ازکتاب های درسی و درج مطالب در زمینه آموزش مهارت‌های خودمراقبتی در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی و نیز تفکر و سبک زندگی در پایه های ششم ، هفتم و هشتم، طرح های آموزش پیشگیری با محوریت آموزش مهارت های خودمراقبتی، طراحی و پایه گذاری شد که اکنون در بیش از40 درصد مدارس کشور، با اولويت وضعيت خطرپذيري، اجرا می شوند. همزمان سالانه بیش از100 هزار نفر از کارکنان مدارس و نیز بیش از 1 میلیون و500 هزار نفر از والدین، تحت پوشش کارگاه‌های آموزشی در زمینه شناخت رفتارهای پرخطر وعوامل مخاطره آمیزکودکان و نوجوانان ومهارت‌های فرزندپروری و مراقبت از کودکان و نوجوانان قرار گرفتند. علاوه بر این، طرح های آموزش همزمان دانش آموزان، والدین وکارکنان و نیز اجرای طرح های مبتنی بر شواهد در زمینه مشارکت خانواده و کلاس درس برای پیشگیری، طراحی و پایه گذاری شد که یکی از نمونه های شاخص آن، تدوین راهنمای آموزش پیشگیری اولیه از اعتیاد و رفتارهای پرخطر، برای استفاده معلمان سه دوره تحصیلی بوده است که با استفاده از این راهنماها، معلمان ضمن آشنایی با رفتارهای پرخطرکودکان و نوجوانان ، شیوه‌های آموزش مهارت‌های خودمراقبتی به دانش آموزان درکلاس درس را می‌آموزند.

علاوه بر فعالیت های آموزشی، فعالیت های فرهنگی که می توانند مکمل مناسبی برای فعالیت های آموزشی باشند و تغییرات مطلوب نگرشی را ایجاد نمایند، در دستورکار قرارگرفته و در مدارس اجرا شده اند. درسال تحصیلی 96-1395، جشنواره نوجوانان سالم با محوریت پیشگیری از رفتارهای پرخطر در تمامی دوره‌های تحصیلی از تمامی مدارس کشور، اجرا شده است که در قالب 293 هزار اثر توسط دانش آموزان، مدارس و والدین، تولید و به دبیرخانه جشنواره ارسال شد که در مقایسه با نخستین دوره این جشنواره، شاهد رشد حدود 100 برابر بوده ایم. علاوه بر این، برگزاری «هفته مبارزه با اعتیاد و آسیب های اجتماعی» در سطح مدارس، در قالب فعالیت‌های متنوع فرهنگی و تربیتی، برگزاری نمایشگاه های سیار در سطح مدارس، توزیع محصولات فرهنگی در زمینه آموزش و ترویج پیشگیری از آسیب های اجتماعی و رفتارهای پرخطر و نیز اجرای طرح مشارکت اجتماعی دانش آموزان در پیشگیری از آسیب های اجتماعی(همیار پیشگیری) از دیگر برنامه هایی است که با رویکرد فرهنگی و ترویجی، اجرا شده است.

در عین حال، یکی از اضلاع مهم در مراقبت از کودکان و نوجوانان، طراحی و استقرار خدمات مراقبت اجتماعی از ایشان بوده است، بطوری که بتوانیم کودکان و نوجوانان در معرض خطر را بموقع شناسایی و خدمات مورد نیاز در زمینه مداخلات درمان و حمایت‌های روانی اجتماعی را به ایشان ارائه نماییم.

برای این منظور، علاوه براجرای طرح پیشگیری با رویکرد جامعه محور دربیش از 40هزار مدرسه کشور، طرح «مداخله درفوریت‌های اجتماعی»، با موضوع شناسایی، درمان و حمایت‌های اجتماعی دانش آموزان در معرض خطر و دارای اختلالات مرتبط با رفتارهای پرخطر، طراحی و پایه گذاری شد که در طی این دوره چهارساله، با تدوین شیوه نامه ها و دستورالعمل ها و برگزاری کارگاه های آموزشی، ظرفیت های لازم برای شناسایی و کمک به این دسته از دانش آموزان فراهم شد. همچنين، تدوین و اجرای آزمایشی  طرح نظام مراقبت اجتماعی از دانش آموزان (نماد) و نیز راه اندازی سامانه پایش و مدیریت آسیب های اجتماعی دانش آموزان، از دیگر اقدامات در این محور بوده است.

وزارت آموزش و پرورش و نیز مدارس کشور، جدا از تلاش های گسترده ای که تاکنون برای مراقبت از کودکان و نوجوانان در برابر عوامل مخاطره آمیز، آسیب های اجتماعی و رفتارهای پرخطر داشته اند، در عین حال، رسالت هایی را برای آینده به عهده دارند تا در کنار سایر نهادهای اجتماعی  از جمله نهاد خانواده، اطمینان پیدا کنیم که حوادث ناگوار مشابه برای دیگر«آتنا» های کشور، اتفاق نمی افتد و درصورت بروز موقعيت هاي مخاطره آميز، می‌توانند از خود مراقبت نمایند.

گسترش نرخ پوشش آموزش های پیشگیری و ترویج مهارت های خودمراقبتی: باید کوشش کنیم که هر ساله ، 100 درصد دانش آموزان کشور، تحت پوشش آموزش مهارت های خودمراقبتی قرار بگیرند. هم اکنون، 40 درصد مدارس کشور و با اولویت وضعیت خطرپذیری، تحت پوشش این آموزش ها قرار دارند.

تلفیق پیشگیری با کلاس درس و تعمیم و فراگیرسازی رسالت پیشگیری در مدرسه: همه ما در مدارس، کوشش کنیم تا سهمی در رسالت مراقبت از کودکان و نوجوانان داشته باشیم. آموزش خودمراقبتی درکلاس درس، تنظیم فنون کلاسداری با مهارت های پیشگیرانه، شناخت عوامل و علایم مخاطره آمیز کودکان و نوجوانان و شناسایی دانش آموزان در معرض خطر و هشدار به مدرسه، بخشی از این رسالت می باشد.

گسترش نهضت فرهنگی پیشگیری از آسیب های اجتماعی و رفتارهای پرخطر: مدارس می توانند با استفاده از ظرفیت های خود، از جمله فعالیت های متنوع فرهنگی ، هنری و تربیتی، همچنین با جلب مشارکت خانواده ها و محله، نقش مهم، سازنده و موثری در ترویج پیام های پیشگیری داشته باشند. فعالیت های جاری در سطح مدارس، مانند جشنواره نوجوان سالم یا برگزاری نمایشگاه های سیار و دیگر فعالیت های مشابه، می تواند نمونه فرصت هایی برای این منظور باشد.

استقرار نظام مراقبت اجتماعی از دانش آموزان: که می تواند چند کارکرد دیگر را شامل شود.

  • عوامل مخاطره آمیز دانش آموزان و مدرسه را شناسایی کنیم و در جهت کنترل و کاهش آن ها اقدام نماییم.
  • در آسیب ها و فوریت های اجتماعی دانش آموزان مداخله سریع ، بموقع و موثر داشته باشیم.

سرانجام این که، هر یک از ما می تواند همچون یک « مددکار اجتماعی» برای دانش آموزان باشد. منظور از «مددکاری اجتماعی» در مدرسه، به دو معنا می تواند باشد.

  • یاریگری و مددکاری دانش آموزان ، با هدف کمک به شناسایی و حل مشکلات و مسائل آنان
  • شناسایی و غربالگری رفتارهای مخاطره آمیز دانش آموزان، مداخله مختصر در این رفتارها و همکاری برای ارجاع این دسته از دانش آموزان برای دریافت خدمات مورد نیاز درمان و مددکاری. به خاطر داشته باشیم که هر یک از این دو رویکرد، جدای از تاثیری که بر سرنوشت تحصیلی و تربیتی دانش آموزان دارد ، در مواردی می تواند منجر به نجات جان آنان نیز شود.