استاد برجسته طراحی فرش ایران در تحریریه پیام آشنا:

هفت ‌خانِ من از تاروپودِ فرش می ‌گذشت

 

نسترن کیوان ‌پور

اشاره: قدیم ‌ترها یک سری فیلم ‌های خاص روی بورس بود با طرف دارانِ گسترده و محبوبیتِ بالا؛ از آن فیلم‌ هایی که یک جوانِ مُشتاق سعی می ‌کرد استادی بزرگ را قانع کند که مهارتِ منحصربه ‌فردش را به او بیاموزد. استاد، بسیار سخت ‌گیرانه مراحلی به ‌سانِ هفت ‌خان رستم پیشِ پای جوان می ‌گذاشت تا پس از گذراندنِ آن‌ها، بالاخره افتخارِ شاگردی نصیبش شود. حالا وقتی استاد مجید اکبری در دفتر تحریریه ‌ی پیام آشنا نشسته است و از علاقه ‌مندی ‌اش به طراحی فرش و مسیرِ بسیار دشواری می ‌گوید که برای یادگیری از اساتیدِ بنامِ این حوزه پیموده است، حال و هوای همان فیلم ‌ها و داستان ‌های افسانه ‌ای در ذهنم زنده می ‌شود. مجید اکبری مدرس دانشگاه الزهرا، دانشگاه هنر اصفهان، دانشگاه علمی-کاربردی و کمیته امداد بوده است. او آموزشگاهِ "گلبرگ نو" را به عنوانِ اولین آموزشگاه طراحی فرش در ایران، در کرج افتتاح کرد که در سال 1382 نیز به تهران منتقل شد و به فعالیت خود ادامه می ‌دهد. کارنامه ‌ی درخشان استاد اکبری او را به یکی از برجسته‌ ترین اساتید فرش ایران بدل کرده است و شاگردانِ به‌نامی از دلِ آموزش ‌های او زاده شده‌ اند. سرگذشتِ زندگیِ جذاب و خواندنی او را که مانندِ همان فیلم ‌ها و داستان ‌های قدیمی است در ادامه می ‌خوانید؛ افسانه‌ ای که سرنوشت، او را سرانجام به کرج نیز رساند.

 

***

 

علاقه‌ ی او به فرش از کودکی نشأت می ‌گیرد. از طرحی می ‌گوید به نامِ "هریس" از روستایی به همین نام در آذربایجان که در اروپا و امریکا خواهانِ فراوان دارد. می‌ گوید: «یک ساله بودم. کامل به یاد دارم. تازه راه افتاده بودم و مدام به نقش و نگارهای فرشِ هریسِ زیر پایمان نگاه می ‌کردم؛ رنگ ‌های تندش، طرح سماوریِ حاشیه ‌اش که در فواصلِ خاصی تکرار می ‌شد و من در آن‌ ها لِی ‌لِی بازی می ‌کردم. بزرگ ‌تر که شدم دریافتم طرح‌ های دیگری هم هست. اِلمان ‌های فرش من را مجذوب خود می‌ کرد. دوست داشتم بدانم این علامت ‌ها به چه معناست و از کجا آمده.»

او که همیشه در هنر به‌خصوص نقاشی در مقاطع مختلف تحصیلی، شاگرد اول بود، وقتی به دوره‌ ی دبیرستان وارد شد، به توصیه ‌ی دبیر تاریخ، نقش ه‌ی ایران را با مداد رنگی طراحی کرد. دبیر تاریخ او را بسیار تشویق کرد و به سایر دبیران و مدیر مدرسه معرفی کرد. همین موضوع سرآغازی شد برای مجید که بداند راه را درست آمده و کارش ارزشمند است. خانواده ‌اش چندان با هنر میانه ‌ی خوبی نداشتند و زمانی که او می‌ خواست وارد دانشگاه هنر شود، مجبور شد سه روز اعتصاب غذا کند تا پدرش بالاخره رضایت دهد.

 

اولین اتفاق خوب در زندگیِ هنریِ مجید

مجید 16 ساله بود که خواهر بزرگش با مردی ازدواج کرد که تمامِ فوت و فنِ فرش را می ‌دانست. همین اتفاق سبب شد ذوق و علاقه ‌ی او به یادگیری بیش ‌تر شود. می‌گوید: «در آن زمان بدونِ آموزش، می ‌توانستم المان ‌های فرش را طراحی کنم اما آن‌ چه در کارگاه فرش دامادمان می ‌دیدم، با مدادرنگی رنگ نشده بود. خیلی ترسیدم و با خود فکر کردم که چه کار سختی است! به او گفتم من طراحی فرش را دوست دارم و می ‌خواهم بیش ‌تر یاد بگیرم. عکسی از ابوعلی سینا به من داد و گفت اگر توانستی این را بکشی باور می ‌کنم. شبانه تصویر را کشیدم و بعد از مدرسه برایش بُردم. تعجب کرد و بعد تحسینم کرد و گفت این را می‌ دهم که کارکنانم ببافند. شاید باورتان نشود اما همین الان هم همان تصویر را در طراحی فرش استفاده می‌ کنند چون خیلی خوب شده بود.»

 

آموختنِ فوتِ کوزه گری

پس از این آغازِ خوشحال‌کننده، قرار شد مجید روزی یک ساعت در تولیدی دامادشان به کارآموزی مشغول شود. آن ‌قدر خوشحال بود که ثانیه‌ شماری می‌ کرد مدرسه تمام شود، کیفش را بردارد و برود کارگاه. تا اینکه داماد از او خواست یک سری طرح شاه‌ عباسی بکشد. مشکل شروع شد. مجید با ضرب و تقسیم طراحی ‌ها را انجام می ‌داد اما قدیمی ‌ها به صورتِ سنتی. هرکاری کرد نتوانست طرح و اندازه را دربیاورد. ناچار شد نزدِ استادی برود که خیلی درجه‌ ی حرفه ‌ای بالایی نداشت. استاد جدید که تا کلاس ششم خوانده بود فقط، محاسبات را به روشِ سنتی انجام می‌ داد؛ همان چیزی که مجید امیدوار بود از او بیاموزد و بالاخره پس از یک بار که محاسبات را اشتباه انجام داده بود، استادِ جدید او را کنارِ دستش نشاند و فوتِ کوزه گری را به او آموخت.

 

فراگیریِ فن نقطه با قلم ‌مو از استاد نادری در تهران

پس از یادگیری محاسبات، از روی کتاب مرجع نوشته ‌ی پروفسور پوپ همه‌ ی فرش ‌ها را در منطقه ‌ی آذربایجان آموخت. او می ‌گوید: «پروفسور پوپ تنها ایران ‌شناسی بود که واقعا تحقیقات ارزشمندی انجام داد که فرهنگ و هنر ایران را زنده نگه دارد در صورتی که باقی محققان چنین هدفی نداشتند. در همان کتاب‌ ها بود که به فرش نائین اصفهان برخوردم که هیچ ربطی به تبریز نداشت. ناراحت شدم که یک سری فرش ‌ها را بلد نبودم. به استادم گفتم که می‌ خواهم تمام فرش ‌های ایرانی را یاد بگیرم. استادی را به من معرفی کرد که در تهران به صورت تخصصی کار می ‌کرد. استاد نادری در بازار تهران بود. به تهران رفتم و نامه‌ ی استادم را به او دادم. گفت یک طرح شاه ‌عباسی و اسلیمی بکشم. قلمم روان بود. خیلی زود بدون استفاده از پاک‌ کن کشیدم. استاد نادری گفت تو که همه‌چیز را بلدی! گمان کردم می ‌خواهد من را از سرش باز کند چون اساتیدِ قدیم این ‌طور بودند. اما بعد از اصرارِ من، طرح‌ هایی را نشانم داد که بلد نبودم. گفت در تبریز این نقشه‌ ها را نمی ‌توانند بکشند. هرچند پس از یادگیری، برایم ساده شد.»

 

پای مکتبِ استاد ارچنگ در اصفهان

مجید دیگر واردِ بازار کار هم شده بود. نزد استاد نادری فن نقطه با قلم‌ مو را آموخت اما روحِ آرمانگرای او می‌ خواست طرح ‌های نائین، مشهد و شهرهای دیگر را نیز یاد بگیرد. از استاد که پرسید پاسخ شنید که کتاب بخواند اما مجید همه‌ی کتاب ‌ها را خوانده بود و بیش ‌تر می ‌خواست. استاد نادری او را نزد دوستی فرستاد در اصفهان. به تبریز که بازگشت، خانواده باز هم مخالفت کردند که او به اصفهان برود. هنر را مطربی می ‌دانستند. اما مجید باید یاد می ‌گرفت و علی ‌رغمِ مخالفت‌ ها به اصفهان رفت.

استاد ارچنگ از بزرگان طراحی فرش ایران بود. از او خواست یک مرغ اسلیمی بکشد که فوق‌العاده مشکل است. مجید بی‌ درنگ آن را نقاشی کرد. استاد تحت تاثیر قرار گرفت. گل شاه‌ عباسی اصفهان را خواست. مجید کشید. استاد ارچنگ گفت پس چه می ‌خواهی یاد بگیری؟ مجید گفت طراحی و تکنیک. استاد قبول کرد و آن ‌چه می ‌‌دانست به او آموخت. هرچند به دلیلِ سختی‌ هایی مجبور شد پس از یادگیری اصفهان را ترک کند. حالا تقریبا تمام طرح ‌های فرش را می ‌توانست به راحتی بکشد و زندگیِ حرفه ‌ای ‌اش به مرحله‌ ی تازه ‌ای رسیده بود.

 

آموزشِ قرون وسطایی دیگر کارساز نیست

او که شاگردان بسیاری داشته و دارد، از سختی‌ های آموزش چنین می‌ گوید: «متاسفانه در برخی مناطق تفکرات قرون وسطایی در خصوصِ انتقال دانش و مهارت وجود داشته و دارد. در حالی که من به سختی از اساتیدِ گذشته ‌ام آموختم، اما سعی می ‌کنم دانشم را راحت در اختیارِ شاگردانی که می ‌بینم ظرفیتِ پیشرفت دارند، قرار دهم. خیلی از اساتید دانشگاهی هم الان این ‌طور هستند. من در دانشگاه هنر شیراز تدریس می‌کنم و برایم چارتِ آموزشی اهمیتی ندارد. اگر ببینم یک نفر در ترم یک، گنجایش یادگیری دروس ترم 5 را دارد، به او می ‌آموزم. در شبکه‌ های اجتماعی هم راه را به روی شاگردانم نبسته ‌ام، هرکس سوالی دارد با کمال میل پاسخ می‌ دهم. چون سختی کشیده ‌ام و می ‌دانم بسیاری از رفتارهای تعصب ‌گونه، واقعا محلی از اِعراب ندارد و دلیلی نیست شاگردان را زجر بدهم تا چیزی بهشان بیاموزم!»

 

نقش ‌هایی که نمایانگر فرهنگِ هر منطقه هستند

از استاد اکبری می ‌پرسم که کدام نقش و طرح سخت‌ تر است؛ نائین؟ تبریز یا ...؟ او پاسخ می ‌دهد: «هیچ‌ کدام سخت یا راحت نیستند. مثل این است که از من بپرسید از کدام گُل خوشتان می ‌آید یا کدام گُل خوشبوتر است. من همه‌ی طرح ‌ها را دوست دارم چون نمایانگر فرهنگِ خاصِ خود هستند. به نظرم بناهای تاریخی بوی خاص خود را دارند و من عاشقِ آن بو هستم. هر بار که طراحی می ‌کنم، سعی می ‌کنم آن بو و آن تصاویر را به خاطر بیاورم یا تجسم کنم. به نقش تبریز که فکر می‌ کنم مسجد کبود می‌ آید توی ذهنم یا بازار مظفریه.»

همین پاسخ سبب می ‌شود از علاقه ی استاد اکبری به معماری بپرسم. او عاشقِ یادگیری مقرنس ‌کاری است که طی سال‌ های بسیار کسی را پیدا نکرده که به او یاد بدهد. در اصفهان سعی کرد با اصرار و التماس از اساتیدِ فن بیاموزد اما هیچ ‌کس حاضر نشد چون تفکرِ حاکم این بود که اگر فوت و فن ‌شان را به کسی بیاموزند، کار خود را از دست می‌ دهند.

او که به شدت مخالفِ این طرزِ فکر است، می‌ گوید: «من در دانشگاه الزهرا تدریس می‌ کردم و بسیاری از دانشجوهای من شرکت ‌های معتبر دارند و در خارج و داخل کشور برجسته هستند. من از اینکه خروجیِ قابل توجه و مثمر ثمری داشته ‌ام به خود می ‌بالم.  من که در خانواده‌ ای مذهبی پرورش یافته ‌ام معتقدم روزی را خدا می ‌رساند و از قدیم گفته ‌اند هیچ ‌کس نمی‌ تواند روزی‌ ات را قطع کند.»

 

سبکِ خاصِ مجسمه ‌سازی استاد اکبری

استاد اکبری در مجسمه‌ سازی و نقش برجسته ‌ی سفال هم صاحب سبک است. سال 1385 بود که در نمایشگاه دوسالانه‌ ی سفال و سرامیک، توانایی ‌های خود را در این حوزه به نمایش گذاشت. از او در این خصوص می ‌پرسم. می‌ گوید: «اولین قطعنامه که برای کشورمان صادر شد 90 درصد کارهایمان که صادراتی بود با مشکل مواجه شد. یکی از حلقه ‌های تولید، توزیع و فروش با تحریم از بین رفت و سفارش ‌های ما نیز حدود 60 درصد کاهش یافت. مجبور شدم در کارگاه تعدیل نیرو کنم. از طرفی اوقاتِ فراغت بیش ‌تری یافته بودم. گوشه ‌ای از دفترم یک اتاق خالی بود. شروع کردم به مجسمه ‌سازی. اول المان‌ های فرش را با گِل می ‌ساختم؛ شاه‌ عباسی، اسلیمی و حتی یک فرش هم درست کردم. استانداردها را از یکی از دوستان آموختم اما چنین کاری را کسی تا به ‌حال انجام نداده بود. در تبریز سفارش داشتم برای شهرداری اما بعد دیدم که خیلی از وقتم را می‌ گیرد و از کارِ اصلی فاصله گرفته ‌ام. پس از شرکت در اولین نمایشگاه بین‌المللی فرش تهران، به اصرار شرکت ‌های بلژیکی و آلمانی، برایشان طرح زدم و به دلیل تفاوت پسندیدند. دوباره سفارش‌ هایم زیاد شد و شرکت‌ های مختلف برای طراحی آمدند سراغِ ما. »

 

در کرج برند فرش نداریم!

او طراحی فرش را هنری می ‌داند که آن ‌قدر جذاب است که پس از وارد شدن به آن به سختی می‌ توان ترکش کرد. از شب‌ هایی می ‌گوید که مدام در ذهنش طرح‌ های مختلف را پرورش می ‌دهد و اتود می‌ زند.

از استاد اکبری می ‌خواهم از کرج و ظرفیت ‌های این شهرستان بگوید. او پاسخ می ‌دهد: «سال 77 بود که تحقیقات میدانی در کرج انجام دادم و متوجه شدم که بافندگان هنرمند فراوانی در این شهر به کار مشغول هستند. بیش ‌تر فرش‌ های این شهرستان، روستایی بافت است که اکثرا به طور ذهنی طراحی می ‌شود؛ یعنی طرحش سینه ‌به ‌سینه نقل شده مانند همان نقشه ‌ی هریس آذربایجان. این فرش ‌ها معمولا درشت ‌بافت هستند یعنی رج‌ شمار(تعداد گره در هر هفت سانتی ‌متر) آن زیر 30 رج است و همین موضوع آن را متمایز کرده است.»

او کرج را شهری بسیار مستعد در فرش بافی می‌داند اما ابراز تاسف می‌ کند که کرج برندی در طراحی فرش ندارد.

 

طراحی فرش برای مسجد حضرت علی(ع) در هامبورگ

اردیبهشت سال 1363 پیروی یک آگهی به استاد پاک ‌دست در شرکتی معرف می ‌شود. زمان بازنشستگی استاد پاک ‌دست فرارسیده بود و او به عنوان جایگزین معرفی می ‌شود. او در این شرکت کارهای ارزشمندی تولید می ‌کند اما به دلیل اینکه روحیه ‌اش با روال اداری سازگار نیست، در سال 1374 استعفا می ‌دهد و دفتر طراحی مستقل برای خود تاسیس می‌ کند. در همین سال ‌ها با اتحادیه ‌ی تولیدکنندگان فرش جهاد همکاری نزدیک پیدا می ‌کند که به سفارش طرح و رنگ‌ آمیزی نقشه‌ ی فرش مسجد حضرت علی(ع) هامبورگ آلمان منتهی می ‌شود؛ فرش دایره ‌شکل به مساحت 200 متر مربع که در آن زمان بزرگ ‌ترین فرش دایره ‌ای هم محسوب می ‌شد.

او در این باره می‌ گوید: «حدود 18 اتود برای این طرح زدم. می ‌خواستم میراثی به جای بگذارم که ماندگار باشد. از طرفی چون در خانواده ‌ی مذهبی بزرگ شده بودم برایم اهمیت فراوانی داشت که فرش مسجد را بی ‌عیب و نقص طراحی کنم. آقای محمودی مدیرعامل وقت جهاد به من گفته بود همه ‌ی کارشناسان در افتتاحیه حضور دارند و هامبورگ هم مرکز فرش جهان است و تاکید کرده بود که بهترین کارم باشد. مسئولیت سنگین بود و تمام سعی ‌ام را به‌کار بردم و وقتی تحسین ‌ها و تقدیرها را دیدم، به خود افتخار کردم و همان احساسِ دورانِ دبیرستان و معلم تاریخم به سراغم آمد؛ اینکه ارزش کارم را درک می ‌کنند؛ ارزش عشقی که برای کارم لحاظ می‌ کنم می ‌دانند و حسِ بسیار دلنشینی بود.»

 

و اما توصیه ‌ی آخر به طراحان جوان

استاد اکبری می گوید: «طراحان جوان و علاقه ‌مند، به تکنیک کاری نداشته باشند. بلکه تحقیق کنند. سعی کنند فرش مناطق مختلف و المان‌های آن ‌ها را بشناسند. بتوانند تفاوت میان نقش‌ های مختلف استان‌ های کشور را تشخیص دهند و علم ‌شان به ‌روز باشد. بدانند کدام منطقه از جهان فرش کدام منطقه از ایران را می ‌پسندد. تکنیک را همه می ‌توانند بیاموزند. مهم تحقیق و پژوهش است که به تکنیک ‌ها عمق می ‌دهد. یک طراح باید کسی باشد که بتواند علاوه بر طراحی، یک پروژه را مدیریت  و تولیدات را به سمتِ صحیح هدایت کند. کُپی کردن حتی اگر عالی هم باشد اهمیتی ندارد چون خلاقیتی در آن به چشم نمی ‌خورد. طراحان جوان باید سعی کنند خلاق و نوآور باشند که این کار جز با تمرین مستمر و پژوهش و تحقیق میسر نیست.»